مهم‌ترین رخدادهای فضایی سال ۲۰۱۵

سال ۲۰۱۵ با حجم زیادی از وقایع مهم نجومی ـ فضایی سپری شد. کاوش‌گر افق‌های نو سازمان فضایی ناسا پس از یک دهه سفر میان‌سیاره‌ای به پلوتو رسید تا به مطالعه‌ی شناخته شده‌ترین سیاره‌ی کوتوله منظومه شمسی بپردازد. اما این تنها خبر فوق‌العاده منظومه شمسی در این سال نبود. سرس، مریخ و ماه‌های زحل هم رازهایی از خود آشکار کردند، سیاره‌های فراخورشیدی بسیاری شناخته شدند و اکتشافاتی از دورترین نقاط کیهان نیز به دست آمد.

با ما همراه باشید تا به مهم‌ترین اتفاقات نجومی ـ فضایی سال ۲۰۱۵ (۹۴ ـ ۱۳۹۳) نگاهی داشته باشیم.

سلام پلوتو!

کاوش‌گر افق‌های نو (New Horizons) ناسا در ماه جولای تاریخ ساز شد. این کاوش‌گر از فاصله ۱۲۵۰۰ کیلومتری سطح یخ‌زده‌ی این سیاره‌ی کوتوله گذشت و اطلاعات ناچیز ما را از پلوتو به چندین برابر افزایش داد. در معروف‌ترین تصویر ثبت‌شده توسط افق‌های نو، دشت وسیعی به شکل قلب بر روی پلوتو دیده می‌شود که به صورت غیر رسمی به نام کاشف پلوتو «کلاید تومبا» (Clyde Tombaugh) نام‌گذاری شده است.

خانواده‌ی پلوتو از دید افق‌های نو

جالب‌تر از قلب مشهور پلوتو، این حقیقت شگفت‌آور بود که به نظر می‌رسد پلوتو از نظر ساختاری فعال است و این در حالی است که پیش‌بینی می‌شد این دنیای منجمد از زمان‌های دور غیرفعال باقی مانده باشد. عکس‌های پلوتو، سطحی جوان با عوارضی بسیار اندک را نشان دادند که بیان‌گر شکل‌گیری مجدد این سطح توسط چیزی (احتمالا یخ) در سال‌های اخیر عمر آن است. بر روی سطح پلوتو عوارضی مارپیچی دیده شد که شباهتی به سطوح سیاره‌های دیگر منظومه شمسی ندارد.

افق‌های نو به دانشمندان اجازه داد تا تخمین دقیق‌تری از اندازه‌ی پلوتو داشته باشند. تصاویر این کاوش‌گر سیاره‌ای کاملاً کروی را نشان داد که حتی در استوای خود نیز برآمدگی نداشت. به همین دلیل به نظر می‌رسد که در زیر پوسته‌ی سیاره، اقیانوسی وجود داشته و یا حتی وجود دارد.

پلوتو و بزرگ‌ترین ماهش، شارون، آن‌گونه که طی پرواز تاریخی فضاپیمای افق‌های نو دیده شدند. رنگ‌ها طبیعی هستند.
پلوتو و بزرگ‌ترین ماهش، شارون، آن‌گونه که طی پرواز تاریخی فضاپیمای افق‌های نو دیده شدند. رنگ‌ها طبیعی هستند

شارون (Charon)، ماه پلوتو، نیز رازهایی در دل داشت! شارون هم سطح نسبتاً جوانی (البته نه به جوانی پلوتو) از خود نشان داد که گویا آن هم فرآیند شکل‌گیری مجددی داشته است. قطب شمال شارون، رنگ قرمز عجیبی شبیه به اتمسفر پلوتو دارد و در حالی که نسبت به پلوتو کوه‌های کمتری بر روی شارون به چشم می‌خورد، کشف یک کوه در میان گودالی بزرگ باعث شگفتی شد.

افق‌های نو تا تابستان ۲۰۱۶ (۱۳۹۵ خورشیدی) به ارسال اطلاعات خود به زمین ادامه خواهد داد. دانشمندان تلاش می‌کنند انبوه اطلاعات به دست آمده را به نحوی مناسب در کنار یکدیگر قرار دهند تا به شناخت بیشتر و درست‌تری از این سیاره‌ی کوتوله برسند. در همین حال، کاوشگر به سفر خود ادامه خواهد داد تا با جرمی در کمربند کویپر دیدار کند.

جریان آب شور بر روی مریخ

در حالی که از سال‌ها پیش علائمی از آب مایع بر روی مریخ دیده شده بود، سردی هوا و اتمسفر رقیق آن مانع از مشاهده‌ی مستقیم چنین مایعی شده بود. انتشار خبر مشاهده‌ی نمک‌های آب‌دار بر روی سطوح شیبدار مریخ در ماه سپتامبر فرضیه‌ی آب جاری بر سطح سیاره‌ی سرخ را تقویت کرد.

در سال ۲۰۱۱، دانشمندان بر روی برخی از سطوح شیبدار مریخ عارضه‌ای را مشاهده کردند که به آن‌ها رگه‌های شیب تکرار شونده (RSL) نام دادند. این خط‌ها که در هوای گرم ایجاد شده اما با سردتر شدن دما ناپدید می‌شوند، باعث شدند تا برخی دانشمندان از احتمال این که آب در این فرآیند نقشی داشته باشد سخن بگویند. حال محققان در آن نواحی بلور نمک‌های آب‌داری را یافتند که در حضور آب مایع شکل می‌گیرند.

خطوط تیره و باریکی که بر روی دامنه‌های مریخ دیده می‌شوند و گاه به اندازه‌ی طول یک زمین فوتبال هستند نشانه‌ای از جریان فصلی آب مایع تلقی می‌شوند.

این تصویر از دهانه‌ی هیل (Hale) در مریخ گرفته شده و دانشمندان ناسا در سپتامبر ۲۰۱۵ (شهریور ۹۴) از این کشف خبر دادند.
این تصویر از دهانه‌ی هیل (Hale) در مریخ گرفته شده و دانشمندان ناسا در سپتامبر ۲۰۱۵ (شهریور ۹۴) از این کشف خبر دادند

پسرعموی گم‌شده‌ی زمین

در ماه جولای، تلسکوپ فضایی کپلر ناسا شبیه‌ترین سیاره به زمین تا امروز را کشف کرد. کپلر ۴۵۲ بی (Kepler-452b) سیاره‌ای سنگی، اندکی بزرگ‌تر از زمین است که در فاصله‌ای مشابه فاصله‌ی زمین از خورشید، به دور ستاره‌ی مادر خود (که آن هم مشابه خورشید است) گردش می‌کند.

تصور یک هنرمند از سیاره کپلر ۴۵۲ بی، اولین سیاره‌ی فراخورشیدی هم‌اندازه‌ی زمین
تصور یک هنرمند از سیاره کپلر ۴۵۲ بی، اولین سیاره‌ی فراخورشیدی هم‌اندازه‌ی زمین

سیارات سنگی دیگری با اندازه‌ی مشابه زمین قبلاً کشف شده بودند، اما آن‌ها به دور ستاره‌های کوتوله‌ی نوع M گردش می‌کرد؛ ستاره‌هایی که از خورشید کم‌نورتر و سردتر هستند. کپلر ۴۵۲بی، نخستین سیاره‌ی هم‌اندازه‌ی زمین است که در فاصله‌ای به دور ستاره‌ای همچون خورشید می‌چرخد که دمایی مناسب روی سیاره ایجاد کرده و اجازه می‌دهد آب به صورت مایع بر روی سطح آن حضور داشته باشد.

ناسا در ۲۳ جولای ۲۰۱۵ (۱ مرداد ۱۳۹۴) پرده از کشف کپلر ۴۵۲ بی برداشت.

سپیده‌دم بر سرس

پلوتو تنها سیاره‌ی کوتوله نبود که ملاقاتی داشت! در ماه مارس، کاوش‌گر سپیده‌دم (Dawn) ناسا از سرس بازدید کرد؛ دنیایی یخی در کمربند سیارک‌ها! بسیار دور از تصورات پیشین مبنی بر سنگی بودن این سیاره، سرس با یخ پوشیده شده است. این نقاط درخشانی که تصور می‌شود از یخ یا نمک‌ها تشکیل شده باشند، اتمسفر اندکی در ناحیه‌ی اطراف خود ایجاد می‌کنند.

این عکس توسط فضاپیمای سپیده‌دم ناسا از دهانه‌ی اوکاتور سرس گرفته شده. رنگ‌ها مصنوعی هستند
این عکس توسط فضاپیمای سپیده‌دم ناسا از دهانه‌ی اوکاتور سرس گرفته شده. رنگ‌ها مصنوعی هستند

سرس تنها یک کوه دارد. اعضای تیم مأموریت به آن لقب «هرم» داده‌اند. هرم، کوهی است با قله‌ی مسطح و دامنه‌های خاکی، که تصور می‌شود در حال فروریختن باشد.

سپیده‌دم تا ژوئن ۲۰۱۶ (خرداد ۱۳۹۵) به تحقیقات خود ادامه خواهد داد.

مأموریت فضایی یک ساله

در ماه سپتامبر اسکات کلی (Scott Kelly)، فضانورد آمریکایی، و میخائیل کورنی‌ینکو (Mikhail Kornienko)، فضانورد روسی، به نیمه‌ی راه مأموریت یک ساله‌ی خود در ایستگاه فضایی بین‌المللی رسیدند. این مأموریت، یکی از طولانی‌ترین‌ها در نوع خود است.

اسکالت کلی فضانورد ناسا (چپ) و میخائیل کورنی‌ینکو فضانورد روسی
اسکالت کلی فضانورد ناسا (چپ) و میخائیل کورنی‌ینکو فضانورد روسی

مطالعات سلامت حین این مأموریت، به پزشکان کمک می‌کند تا تأثیرهای سفرهای طولانی‌مدت فضایی بر بدن را بهتر درک کنند. اگر اسکات کلی تا سوم مارس ۲۰۱۶ (۱۳ اسفند ۱۳۹۴) در ایستگاه بماند، سفر او طولانی‌ترین سفر یک فضانورد ناسا خواهد بود.

۱۲ اسفند ۹۴ ـ رکوردداران اقامت در فضا به زمین بازگشتند

خسوف نادر ابَرماه

ماه‌گرفتگی نادر ابَرماه در سپتامبر علاقمندان به آسمان در سراسر جهان را به وجد آورد. ما‌ه‌گرفتگی در طول یک سال چندین بار رخ می‌دهد اما این بار خسوف در حالی اتفاق افتاد که ماه اندکی بزرگ‌تر از معمول بود.

ابرماه (Supermoon) به دلیل بیضوی بودن مدار گردش ماه به دور زمین رخ می‌دهد. این مدار بیضی‌شکل سبب می‌شود ماه در مواقعی به زمین نزدیک‌تر و در مواقعی دورتر از معمول باشد. هنگامی که ماه در نزدیک‌ترین فاصله نسبت به زمین قرار دارد، تا چهارده درصد بزرگ‌تر و سی درصد نورانی‌تر از زمانی هستند که در اوج مداری خود دیده شوند. خسوف کامل ابرماه در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۵ (پنجم مهر ماه ۱۳۹۴) رصدگران سراسر جهان را شگفت‌زده کرد و ستاره‌شناسان گوشه و کنار دنیا را به زیر آسمان کشانید!

عکس خسوف کامل ابرماه که توسط ویکتور روگوس در فلوریدا گرفته شده
عکس خسوف کامل ابرماه که توسط ویکتور روگوس در فلوریدا گرفته شده

در قرن بیستم تنها پنج خسوف ابرماه رخ داد و برای مشاهده‌ی ماه‌گرفتگی بعدی از این دست، باید تا سال ۲۰۳۳ (۱۴۱۱ جلالی) منتظر بمانیم.

یک اقیانوس سراسری

انسلادوس (Enceladus)، ماه زحل، هم موجب حیرت دانشمندان شد. کاوش‌گر کاسینی (Cassini) ناسا تصاویری از قطب جنوب این ماه ارسال کرد که در آن آبفشان‌هایی در حال فوران دیده می‌شد. پس از حدود ده سال محققان اطمینان یافتند که منبع این آب، حوضچه‌ای کوچک در زیر آبفشان‌ها نیست، بلکه با یک اقیانوس سراسری سر و کار داریم. این اقیانوس، به طریقی در طول چهار و نیم میلیارد سال عمر منظومه شمسی، مایع باقی مانده است. برهمکنش‌های گرانشی با زحل، محتمل‌ترین دلیل ممکن برای بروز این پدیده برآورد می‌شود.

بیش از صد آبفشان که یخ و آب و مولکول‌های آلی و مواد دیگر را به فضا پرتاب می‌کنند در قطب جنوب انسلادوس، ماه زحل، کشف شدند
بیش از صد آبفشان که یخ و آب و مولکول‌های آلی و مواد دیگر را به فضا پرتاب می‌کنند در قطب جنوب انسلادوس، ماه زحل، کشف شدند

طی پروازی که قبلا کاسینی بر فراز انسلادوس داشت، فعالیت‌های گرمایی ـ آبی در این اقیانوس تأیید شده و این قمر را در زمره‌ی اولین گزینه‌های دارای حیات فرازمینی قرار داده بود. همه‌ی این عوامل باعث شده تا محققان به فکر طراحی یک مأموریت اختصاصی برای بررسی این ماه بیفتند.

تولدت مبارک هابل!

در ماه آوریل، تلسکوپ فضایی هابل، بیست و پنجمین سالگرد پرتاب خود را جشن گرفت. این پروژه که در ابتدا با تصاویر ماتی که هابل گرفت شکست‌خورده به نظر می‌آمد، پس از اصلاح ایرادی که در آینه‌ی تلسکوپ وجود داشت، شگفت‌انگیزترین مناظر ممکن را از اعماق فضا و اجزای منظومه‌ی شمسی به تصویر کشید.

خوشه ستاره‌ای وسترلاند ۲ و سحابی گازی همراه آن. ناسا به مناسبت ۲۵ سالگی هابل این عکس را منتشر کرد
خوشه ستاره‌ای وسترلاند ۲ و سحابی گازی همراه آن. ناسا به مناسبت ۲۵ سالگی هابل این عکس را منتشر کرد

مأموریت هابل قرار است حداقل تا سال ۲۰۲۰ ادامه یابد.

ده حقیقت شگفت‌انگیز درباره‌ی تلسکوپ فضایی هابل

کشف کهکشان باستانی

دورترین کهکشانی که تاکنون دیده شده است در ماه آگوست کشف شد؛ کهکشانی تنها ششصد میلیون سال پس از انفجار بزرگ! EGSY8p7 در فاصله‌ی ۱۳/۲ میلیارد سال نوری از زمین قرار دارد و به دلیل فاصله‌ی آن، دانشمندان آن را به صورتی می‌بینند که در ششصد میلیون سالگی جهان وجود داشته است.

کهکشان EGSY8p7 دورترین کهکشانی است که تاکنون دیده شده و حدود ۱۳/۲ میلیارد سال نوری از زمین فاصله دارد
کهکشان EGSY8p7 دورترین کهکشانی است که تاکنون دیده شده و حدود ۱۳/۲ میلیارد سال نوری از زمین فاصله دارد

بررسی‌های بیشتر در مورد این کهکشان دوردست، به محققان اجازه خواهد داد تا به درک بهتری از نحوه تکامل عالم در جوانی آن دست پیدا کنند.

ناسا و «مریخی‌»

وقتی فیلم «مریخی» (The Martian) در ماه اکتبر سالن‌های سینما را یکی پس از دیگری فتح کرد، افتخار آن تنها نصیب هالیوود نشد. ناسا نیز در تهیه‌ی این فیلم مشارکت داشت و از این موقعیت به عنوان آزمونی برای طرح خود در ارسال انسان به مریخ استفاده کرد. این پروژه قرار است فضانوردان را در دهه‌ی ۲۰۳۰ به سیاره‌ی سرخ بفرستد.

در این فیلم یک فضانورد تنها بر روی مریخ با مشکلاتی نظیر کمبود منابع آب، غذا و اکسیژن دست و پنجه نرم می‌کند تا با رسیدن کمک نجات یابد. مجتمع‌های مریخی آینده نیز با مشکلات حیاتی مشابهی مواجه هستند، البته امید می‌رود شرایطی آن‌قدر بحرانی پیدا نکنند.

نمونه‌ای از پناهگاهی که در فیلم «مریخی» نمایش داده شده
نمونه‌ای از پناهگاهی که در فیلم «مریخی» نمایش داده شده
این مطلب، با ترجمه‌ی شهرام رحمتی، نخستین بار در کهکشان آنلاین منتشر شده است. منبع: space.com

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *