یک دنباله‌دار سبز، و یک میلیارد ستاره

نوشته‌ی فیل پلیت، ستاره‌شناس، سخنران، و ستاره‌شناس آمریکایی در وبلاگ بدستاره‌شناسی

پیش‌تر گفته بودم که هیچ ستاره‌ی سبزرنگی وجود ندارد. اما این بدان معنی نیست که هیچ جرم آسمانی سبزرنگی هم در فضا وجود ندارد.

دوست من، بابک تفرشی، این نکته را به‌خوبی در عکس فوق‌العاده‌ی خود از آسمان شب بر فراز رصدخانه‌ی پارانال شیلی نماینده است:

بابک امین تفرشی (متولد ۱۳۵۷ در تهران) یک ستاره‌شناس آماتور ایرانی و عضو هیئت امنای ستاره‌شناسان بدون مرز و مدیر پروژه عکاسی جهان در شب یا TWAN است. امین تفرشی در سال ۲۰۰۹ موفق به کسب جایزه عکاسی علمی بنیاد لنارت نیلسون شد. ـ ویکی‌پدیا

یک رصدخانه، یک دنباله‌دار سبز، و یک کهکشان ستاره
یک رصدخانه، یک دنباله‌دار سبز، و یک کهکشان ستاره (عکس اصلی)

خدای من! معرکه نیست؟

در جلوی عکس، یکی از چهار تلسکوپ جانبی و کوچک‌تری را می‌بینید که بخشی از تلسکوپ تداخل‌سنج بسیار بزرگ رصدخانه هستند و این تلسکوپ تداخل‌سنج بسیار بزرگ، ابزاری پیچیده است که می‌تواند تصاویری با وضوحی بسیار بیشتر از حتی تلسکوپ فضایی هابل تهیه کند. البته همین تلسکوپ جانبی کوچک، آینه‌ای ۱/۸ متری دارد و تنها در مقابل عظمت ۸/۲ متری تلسکوپ اصلیست که «کوچک» به شمار می‌رود.

به آسمان بپردازیم: در سمت راست تلسکوپ، درخشش میلیاردها ستاره‌ای را می‌بینیم که کهکشان ما، راه شیری را تشکیل داده‌اند، در حالی که تا حدودی توسط غبارهایی تیره، و تلألؤ صورتی‌رنگ گازهای هیدروژن در سحابی مرداب، پوشیده شده‌اند.

اما آن نقطه‌ی درخشان سبزرنگ بالای تلسکوپ چیست که به خاطر تضاد کامل رنگش با بقیه‌ی آسمان، تمام زیبایی عکس را تحت تأثیر خود قرار داده است؟ این لکه‌ی زمردی، دنباله‌دار خطی ۲۵۲پی است که اواسط ماه مارس از فاصله‌ی پنج میلیون کیلومتری زمین گذشت.

دنباله‌دارها: ستاره‌هایی که ستاره نیستند

خیلی از دنباله‌دارها هستند که با رنگ سبز می‌درخشند و دلیل این امر، حضور مولکولی متشکل از دو اتم کربن (C2) است. بنابراین آنچه می‌بینیم چیز عجیب خارق‌العاده‌ای نیست.

البته رنگ سبز، تنها چیز غیرعجیب در مورد دنباله‌دار ۲۵۲پی است!

این دنباله‌دار، سرشار از شگفتی است. نخست آن که با فاصله‌ای اندک و با مداری بسیار مشابه، توسط دنباله‌دار دیگری به نام P/2016-BA-14 دنبال می‌شود و دانشمندان را به شک می‌اندازند که نکند این‌ها یک جرم بوده‌اند که به دو قسمت تقسیم شده‌اند. هر دو هم با فاصله‌ای بسیار نزدیک از کنار زمین گذشتند. (آن‌ها رکورددار چهارمین و هفتمین نزدیکی یک دنباله‌دار به زمین، در سراسر تاریخ مکتوب هستند.)

نزدیکی دو دنباله‌دار، این فرصت را در اختیار ستاره‌شناسان قرار داد که به وسیله‌ی رادار، BA-14 را مورد بررسی دقیق‌تری قرار دهند و این‌گونه شد که به نتیجه‌ی شگفت‌انگیز دیگری رسیدند: BA-14 بسیار بزرگ‌تر از چیزی بود که تصور می‌شد. در ابتدا با توجه به میزان درخشندگی این جرم آسمانی، تخمین می‌زدند که حداکثر ۲۰۰ متر قطر داشته باشد. ولی رصد راداری نشان داد که قطر آن بیش از یک کیلومتر است! بررسی‌ها نشان دادند که هسته‌ی سنگی BA-14، به شکلی باورنکردنی تیره است و تنها سه درصد از نوری که دریافت می‌کند را بازمی‌تاباند و همین موضوع بود که روی میزان درخشندگی آن تأثیر گذاشته و ستاره‌شناسان را فریب داده بود.

مشاهدات راداری از دنباله‌دار BA14 هنگامی که از کنار زمین عبور می‌کرد
مشاهدات راداری از دنباله‌دار BA14 هنگامی که از کنار زمین عبور می‌کرد

در همان زمان‌ها، دنباله‌دار ۲۵۲پی انفجاری بزرگ را از سر گذراند و در مدت‌زمانی اندک، صد برابر روشن‌تر شد و یکباره، از جرمی اسرارآمیز که به سختی شناسایی می‌شد، به چیزی تبدیل شد که با چشمان غیر مسلح بتوان آن را دید. هرچند متأسفانه برای ما که در نیم‌کره‌ی شمالی زندگی می‌کنیم بسیار جنوب‌تر از آن بود که شانس دیدنش را داشته باشیم، برای بابک [تفرشی] موقعیت خوبی را پدید آورد که چنین صحنه‌ای را درست همان زمان که از تأسیسات رصدخانه‌ی اروپایی در نیم‌کره‌ی جنوبی دیدن می‌کرد، شکار کند.

اگرچه این میزان درخشش یک دنباله‌دار دور از انتظار است، اما اگر تکه‌ای از آن‌ها کنده شود، مقدار زیادی یخ را به فضا می‌فرستند که فوراً به گاز تغییر فاز می‌دهند و با بازتاب نور خورشید، دنباله‌دار را درخشان می‌سازند. در سال ۲۰۰۷ دنباله‌دار هولمز، اگرچه بسیار دورتر از مریخ بود، انفجار سهمگینی را از سر گذراند که آن را با چشمان غیرمسلح قابل رؤیت ساخت. درخشندگی این دنباله‌دار پس از انفجار، ناگهان یک میلیون برابر شد! من آن قدر خوش‌شانس بودم که در جایی باشم که بتوانم آن را که شبیه قرصی نورانی در آسمان بود ببینم. ابر حاصل از این انفجار بیش از یک میلیون کیلومتر پهنا داشت و من نه قبل از آن روز و نه بعد از آن، هرگز چنین چیزی ندیده‌ام.

دنباله‌دار هولمز را تقریباً این‌گونه دیدم
دنباله‌دار هولمز را تقریباً این‌گونه دیدم (مطلب اصلی)

از این اتفاق می‌آموزیم که همیشه باید چشممان به دنباله‌دارها باشد. آن‌ها اغلب هیچ کاری نمی‌کنند و محو می‌شوند، اما اگر کاری کنند، کارستان می‌کنند و تمام زمان‌هایی که صرف پاییدنشان کرده‌ایم را یکجا حلال می‌نمایند.

کهکشان آنلاین، این مطلب را از وبلاگ نویسنده ترجمه کرده است: «یک دنباله‌دار سبز و یک میلیارد ستاره»، نوشته‌ی فیل پلیت

فیل پلیت (Phil Plait)، نویسنده‌ی وبلاگ Bad Astronomy، خود یک ستاره‌شناس، سخنران عمومی، و نویسنده‌ی کتاب «مرگ از آسمان‌ها» است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *