مشتری: بزرگ‌ترین یار خورشید

مشتری، پنجمین و بزرگ‌ترین سیاره‌ی منظومه‌ی شمسی است و جرمی تقریباً دو و نیم برابر جمع همه‌ی اجرام داخل منظومه‌ی شمسی (به غیر از خود خورشید) دارد.

اخترشناسان از زمان‌های باستان مشتری را می‌شناختند. رومی‌های باستان آن را به نام ژوپیتر، پادشاه خدایان باستانی خود، نامیده‌اند.

ایرانیان، مشتری را به نام‌های دیگری همچون هرمزد، اورمزد، زاوش، سعد اکبر و برجیس نیز می‌شناختند (فرهنگ دهخدا، مدخل «برجیس») که سه تای نخست، ریشه‌ای کاملاً پارسی دارد. فرهنگستان زبان و ادب فاسی، کلمه‌ی «مشتری» را به عنوان نام رسمی این سیاره برگزیده است (+).

سیاره مشتری
سیاره مشتری

ساختار مشتری

مشتری، همچون زحل (و همچنین اورانوس و نپتون)، غولی گازی به شمار می‌آید، چرا که بیش از هر چیز از هیدروژن تشکیل شده و نزدیک یک چهارم جرم آن را هلیوم تشکیل داده است. اگرچه ممکن است مشتری دارای هسته‌ای صخره‌ای در درون خود باشد، اما همچون غول‌های گازی دیگر، فاقد سطحی جامد است.

ساختار مشتری
ساختار مشتری (+)

از نظر تعداد مولکول، بین ۸۸ تا ۹۲ درصد از فضای مشتری را هیدروژن، و ۸ تا ۱۲ درصد آن را هلیوم تشکیل می‌دهد. اما از آنجا که جرم هلیوم چهار برابر هیدروژن است، از نظر جرمی این نسبت به ۷۵ درصد هیدروژن و ۲۴ درصد هلیوم تغییر می‌یابد و یک درصد باقی‌مانده را سایر عناصر پر کرده‌اند.

فضای سیاره‌ی مشتری، محیطی طوفانی است و بیشتر این طوفان‌ها بی‌پایان هستند. همین طوفان‌ها و ابرهای حاصل از آن‌ها، مشتری را به سیاره‌ای رنگارنگ مبدل ساخته‌اند.

بزرگ‌ترین طوفان‌ها، که در عکس‌ها نیز به شکل لکه‌ای سرخ دیده می‌شود، طوفانی است که لااقل از سیصد سال پیش در جریان بوده و شکل ظاهری آن به مشخصه‌ای برای مشتری تبدیل شده است. این طوفان را به خاطر شکل به‌خصوصش گاهی «چشم مشتری» نیز می‌خوانند. این لکه‌ی سرخ چنان بزرگ است که با تلسکوپ‌های زمینی به‌خوبی دیده می‌شود و می‌تواند دو یا سه سیاره به اندازه‌ی زمین را در خود جای دهد.

مدار مشتری

مشتری، تنها سیاره‌ی منظومه‌ی شمسی است که نقطه‌ی مرکزی مدارش به دور خورشید، جایی بیرون از حجم خورشید است؛ هرچند که مقدار این انحراف از مرکز، تنها هفت درصد از شعاع خورشید است. میانگین فاصله‌ی مشتری از خورشید، ۷۷۸ میلیون کیلومتر، یعنی حدود ۵/۲ برابر میانگین فاصله‌ی زمین تا خورشید است.

مشتری در مداری بیضی‌شکل به دور خورشید می‌چرخد و طول مدار خود را در ۱۱/۶۸ سال زمینی طی می‌کند.

مدار مشتری
مدار مشتری (+)

مشتری، دارای تندترین حرکت وضعی در میان سیاره‌های منظومه‌ی شمسی است و در کمتر از ده ساعت زمینی، یک شبانه‌روز کامل را طی می‌کند. این سرعت بالا و گازی بودن سیاره، باعث می‌شود نیروی گریز از مرکز بر بخش استوایی آن اثر کند، به طوری که با تلسکوپ‌های زمینی نیز می‌توان ورمی قابل توجه در این ناحیه را رؤیت کرد.

ماه‌ها و حلقه‌های مشتری

مشتری ۶۷ ماه شناخته‌شده دارد که از این میان، چهار ماه با نام‌های آیو، اروپا، گانیمد، و کالیستو از همه بزرگ‌تر هستند. این چهار تا را قمرهای گالیله‌ای نیز می‌نامند، چرا که هر چهار تا را گالیله، ستاره‌شناس ایتالیایی، با اولین تلسکوپ بشر که خود اختراع کرده بود، کشف کرد. گانیمد، بزرگ‌ترین ماه مشتری، حتی از عطارد که سیاره‌ای مستقل است نیز بزرگ‌تر است. کالیستو نیز تنها اندکی کوچک‌تر از عطارد است.

در میان ماه‌های دیگر، شانزده تایشان قطری بیش از ده کیلومتر دارند و اغلبشان از روی زمین کشف شده‌اند، هرچند برخی آن‌ها همچون متیس و ادریستا، به کمک عکس‌هایی که کاوش‌گرهای وویجر به زمین ارسال کردند، یافته شدند.

هنگامی که صحبت از حلقه‌های دور سیاره به میان می‌آید، نام زحل در پس ذهن همه‌ی ما نقش می‌بندد. اما واقعیت آن است که تمام غول‌های گازی منظومه‌ی شمسی، برای خود حلقه‌هایی دارند.

زحل، ارباب حلقه‌های منظومه‌ی شمسی

مشتری سه حلقه دارد که بیشتر از ذرات ریز غبار تشکیل شده‌اند. این حلقه‌ها از روی زمین تنها هنگامی که مشتری در مقابل خورشید قرار گرفته باشد دیده می‌شوند.

کاوش‌های روی مشتری

تاریخ نخستین رصد مشتری به قرن هفتم یا هشتم پیش از میلاد بازمی‌گردد. چینی‌ها معتقدند که ستاره‌شناسان باستانی آن‌ها، حتی یکی از ماه‌های مشتری را نیز در ۳۶۲ سال پیش از میلاد، با چشم غیر مسلح رصد کرده‌اند. بطلیموس، ستاره‌شناس باستانی یونانی، در نقشه‌ای زمین‌مرکز که از جهان هستی ترسیم کرده، مدار مشتری را نیز کشیده و طول آن را معادل تقریباً ۴۳۳۲ روز، معادل ۱۱/۸ سال تخمین زده که بسیار نزدیک به زمان واقعی گردش این سیاره به دور خورشید است.

مشتری از روی زمین نیز با چشمان غیر مسلح قابل رؤیت است. در واقع این سیاره، پس از خورشید و ماه و ناهید، درخشان‌ترین جرم طبیعی است که در آسمان دیده می‌شود و آن قدر روشن هست که بتواند سایه ایجاد کند.

مشتری و ناهید در کنار هم
مشتری و ناهید در کنار هم (+)

از سال ۱۹۷۳، کاوش‌گرهای زیادی از نزدیکی مشتری عبور کردند. پایونیر ۱۰ نخستین آن‌ها بود که در سوم دسامبر ۱۹۷۳ (۱۲ آذر ۱۳۵۲) از فاصله‌ی ۱۳۰ هزار کیلومتری این سیاره گذشت. یک سال و یک روز بعد، پایونیر ۱۱ از فاصله‌ی ۳۴ هزار کیلومتری مشتری گذشت که عنوان نزدیک‌ترین عبور تا به امروز را به خود اختصاص داده است. کاوش‌گر افق‌های نو، که اخیراً با عبور از کنار پلوتو عکس‌های شگفت‌انگیزی را به زمین ارسال کرد، آخرین کاوش‌گری است که با مشتری دیدار کرد و در ۲۸ فوریه ۲۰۰۷ (۹ اسفند ۱۳۸۵) از حدود دو میلیون کیلومتری آن گذشت.

خانواده‌ی پلوتو از دید افق‌های نو

تاکنون، تنها فضاپیمایی که به گردش در مدار مشتری پرداخت، فضاپیمای گالیله بود که از ۷ دسامبر ۱۹۹۵ (۱۶ آذر ۱۳۷۴) وارد مدار شد و در طول هفت سال، بیش از چهارده هزار عکس از مشتری و حلقه‌هایش گرفت. ظرفیت این مدارگرد به دلیل مشکلی در آنتن فرستنده‌اش محدود شده بود و در ۲۱ سپتامبر ۲۰۰۳ (۳۰ شهریور ۱۳۸۲)، برای اجتناب از برخورد با اروپا و آلوده کردن آن (که بنا به فرضیه‌ای از شرایط لازم برای استقرار انسان برخوردار است)، داوطلبانه به سمت سیاره تغییر مسیر داد و با سرعت ۵۰ کیلومتر بر ثانیه (۱۸۰ هزار کیلومتر بر ساعت) سقوط کرد و احتمالاً در اثر فشار زیاد در خود خرد شد و از بین رفت آخرین اطلاعات ارسالی، دمایی در حدود ۳۰۰ درجه‌ی سانتی‌گراد و سرعت باد در حدود ۶۴۴ کیلومتر بر ساعت را گزارش کرده‌اند.

اگر روی مشتری زندگی می‌کردیم

مشتری، به طور قطع، جای زندگی انسان نیست. این سیاره‌ی گازی، سطح جامدی ندارد که روی آن بایستیم یا خانه‌های خود را بنا کنیم.

انحراف زاویه‌ای محور مشتری چندان زیاد نیست و به سه درجه محدود می‌شود و از این رو، تغییر فصل قابل توجهی در بخش‌های این سیاره به چشم نمی‌خورد و دمای سطحی آن در فشار یک اتمسفر، چیزی بین ۱۰۸ تا ۱۶۵ درجه‌ی سانتی‌گراد زیر صفر است.

جرم مشتری بسیار بیش‌تر از زمین است و به همین ترتیب شتاب گرانشی آن نیز بیشتر است. احساسی که در مشتری نسبت به وزن خود داریم، تقریبا ۲/۵ برابر چیزی است که روی زمین حس می‌کنیم. به این ترتیب، یک آدم متوسط ۷۵ کیلویی، احساسی شبیه یک آدم ۱۹۰ کیلویی روی زمین را خواهد داشت. (یادمان نرود که در واقع جرم ما، با یکای کیلوگرم، همه‌جای گیتی یکنواخت است و وزن ما با یکای نیوتن است که تغییر می‌کند.)

 کهکشان آنلاین برای نگارش این مطلب از صفحات مختلف سایت ناسا بهره جسته است. منابع عکس‌ها در زیرنویس آن‌ها ذکر شده‌اند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *