کهکشان چیست

کهکشان آنلاین،‌ بنا دارد دریچه‌ای به آن سوی آبی آسمان‌ها بگشاید و ما بنا داریم از این دریچه، آتش کنجکاوی‌هایمان را با پرسیدن و آموختن و فرا گرفتن، شعله‌ورتر سازیم. بی‌مناسبت نیست حالا که نام «کهکشان» را برای خود برگزیده‌ایم، این راه را با نوشتاری در مورد همین واژه آغاز کنیم.

فرهنگ دهخدا واژه‌ی «کهکشان» را صورت کوتاه‌شده‌ی «کاه‌کشان» می‌داند.

این را «کهکشان» از آن گویند که مشابه بدان است که کسی کاه را در رسن بسته، بر زمین ریگ‌آلوده کشد و خط‌ها از آن بر زمین پدید آیند. «کَه»، بالفتح، مخفف کاه است.

آنچه پیشینیان ما در آسمان دیده‌اند و باعث شده این نام را روی آن بگذارند، نوار شیری‌رنگی است که در شب‌های تیره، در نواحی بدون آلودگی نوری، در آسمان دیده می‌شود. این نوار، در حقیقت مکان هندسی ستارگان تشکیل‌دهنده‌ی قرص کهکشان ماست که از آسمان به طور دوبعدی دیده می‌شود.

این نام البته در گذر زمان، نام خاص باقی نماند و تعریف عام‌تری پیدا کرد. «کهکشان»، با معادل انگلیسی Galaxy (که خود از واژه‌ای یونانی آمده و داستان مفصلی دارد)، مجموعه‌ی بزرگی است از ستاره‌ها، بقایای ستاره‌های از بین رفته، گازهای میان‌ستاره‌ای، گرد و غبارهای فضایی و ماده‌ی تاریک، که با نیروی گرانشی گرد هم آمده‌اند و مرز و محدوده‌ای مشخص یافته‌اند.

انواع کهکشان

کهکشان‌های مارپیچی (Spiral)، از یک دیسک چرخان و چند بازو تشکیل شده‌اند که به دور سیاهچاله‌ای کلان‌جرم (بزرگ‌ترین نوع سیاهچاله) در حرکتند.

کهکشان مارپیچی فرفره
کهکشان مارپیچی فرفره

کهکشان‌های مارپیچی میله‌ای (Barred Spiral)، شمایلی نظیر کهکشان‌های مارپیچی دارند، با این تفاوت که مرکز آن‌ها از ساختار میله‌مانندی از ستاره‌ها تشکیل شده است. دو سوم کل کهکشان‌های مارپیچی، از نوع مارپیچی میله‌ای هستند.

ان‌جی‌سی ۱۳۰۰, تقریباً از روبه‌رو؛ تصویر از تلسکوپ هابل
ان‌جی‌سی ۱۳۰۰, تقریباً از روبه‌رو؛ تصویر از تلسکوپ هابل

کهکشان‌های بیضوی (Elliptical)، همان‌گونه که از نامشان برمی‌آید، شکلی بیضوی دارند و از بازوهای مارپیچ در آن‌ها خبری نیست. ساختار یکنواخت آن‌ها، از کهن‌سال بودنشان خبر می‌دهد و ستاره‌های جدیدی در این کهکشان‌ها متولد نمی‌شوند. بر خلاف کهکشان‌های دیگر که نوری آبی از خود متصاعد می‌کنند، کهکشان‌های بیضوی عموماً به رنگ زد دیده می‌شوند و این نیز ناشی از سن بالای ستاره‌های تشکیل‌دهنده‌ی آن است.

کهکشان عظیم بیضوی ESO 325-G004
کهکشان عظیم بیضوی ESO 325-G004

کهکشان‌های کوتوله (Dwarfs) کهکشان‌های کوچکی هستند که فقط از چند میلیارد ستاره تشکیل شده‌اند و به طور متوسط، حجمی نزدیک یک صدم راه شیری ما دارند. بر خلاف کهکشان‌های بزرگ‌تری که از آن‌ها یاد کردیم، بیشتر کهکشان‌های کشف‌شده در گیتی، همین کوتوله‌ها هستند.

و اما کهکشان ما

کهکشان ما، راه شیری (Milky Way)، کهکشان مارپیچی میله‌ای بزرگی است که نزدیک دویست میلیارد ستاره در خود دارد و جرم آن، نزدیک ششصد میلیارد برابر جرم خورشید ماست. آنچه در آسمان شب می‌بینیم و ایرانیان به رد کاه بر زمین ریگ‌آلوده تشبیهش کرده‌اند و یونانیان به شیری که بر زمین ریخته، در واقع هسته‌ی میله‌ای کهکشان ماست.

هسته‌ی کهکشان راه شیری
هسته‌ی کهکشان راه شیری

شب ماه خرمن می‌کند، ای روز زین بر گاو نه
بنگر که راه کهکشان، از سنبله پر کاه شد
(مولانا)

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *