منظومه شمسی

خانه‌ی ما، منظومه‌ی شمسی، سامانه‌ای است با مرکزیت خورشید، و اجرامی که مستقیم یا غیر مستقیم، به دور آن می‌گردند.

در میان آن‌ها که به طور مستقیم به دور خورشید می‌گردند، هشت تایشان که از همه بزرگ‌ترند، سیاره نامیده شده‌اند. بقیه ممکن است سیاره‌ی کوتوله باشند، ممکن است سیارک یا خرده‌سیاره باشند، و ممکن است دنباله‌دار باشند.

تصور می‌شود منظومه‌ی شمسی ۴/۶ میلیارد سال پیش، از فروپاشی گرانشی یک ابر مولکولی به وجود آمده باشد. تقریبا‌ً همه‌ی جرم ناشی از این اتفاق (۹۹/۸ درصد)، در خورشید باقی ماند و مقدار قابل توجهی از آن نیز به مشتری رسید و آنچه ماند، سایر منظومه‌ی شمسی را شکل داد. این نظریه که به فرضیه‌ی «سحابی» مشهور است، نخستین بار در قرن هجدهم ارائه شد و در این مدت بارها به چالش کشیده شد و توسعه یافت.

منظومه‌ی شمسی، در بازوی شکارچی کهکشان راه شیری واقع شده و ۲۵ هزار سال نوری تا مرکز کهکشان و به همین میزان تا کرانه‌ی کهکشان فاصله دارد. این منظومه، از ۱ ستاره، ۸ سیاره، ۵ سیاره‌ی کوتوله، ۱۷۳ ماه، حدود ۶۲۲هزار سیارک و بیش از ۳۲۰۰  دنباله‌دار شناخته‌شده تشکیل شده است.

موقعیت منظومه شمسی در کهکشان راه شیری
موقعیت منظومه شمسی در کهکشان راه شیری

تمام حیات و بقای منظومه‌ی شمسی (که در زبان انگلیسی آن را سامانه‌ی خورشیدی می‌نامند)، به همان یک ستاره که هر روز در آسمان می‌بینیم بستگی دارد. تصور می‌شود خورشید، پیش از تمام شدن سوخت هسته‌ای خود، ده میلیارد سال در همین وضعیت بماند که تاکنون پنج میلیارد سال آن سپری شده است. با این حساب، می‌توان گفت عمر منظومه‌ی شمسی تا پنج میلیارد سال دیگر تضمین شده است.

خورشید: دوزخی حیات‌بخش

بخش داخلی منظومه شمسی

بخش داخلی منظومه، از سیاره‌های سنگی/خاکی،‌ و کمربند سیارک‌ها تشکیل شده است. اجرام این ناحیه، عموماً از سیلیکات‌ها و فلزات تشکیل شده‌اند و بیشتر از بیرونی‌ها تحت تأثیر گرمای خورشید قرار دارند.

چهار سیاره‌ی داخلی منظومه، به ترتیب عطارد، ناهید، زمین و مریخ، نسبت به بیرونی‌ها کوچک‌تر هستند، به دور خود حلقه‌ای ندارند، و تعداد ماه‌های آن‌ها اگر صفر نباشد، اندک است. در این میان، ناهید و زمین و مریخ توانسته‌اند جوی به دور خود تشکیل دهند و هوایی را محبوس سازند.

مقایسه‌ی سیاره‌های درونی منظومه شمسی
مقایسه‌ی سیاره‌های درونی منظومه شمسی ـ‌ به ترتیب اندازه: زمین، ناهید، مریخ، عطارد

در کمربند سیارک‌ها، غیر از سرس (بزرگ‌ترین سیارک) که در ردیف سیاره‌های کوتوله پذیرفته‌شده، تنها اجرام کوچکی یافت می‌شوند که قطرشان بین چند متر تا چند صد کیلومتر است. کمربند سیارک‌ها، بر خلاف ظاهر آن در عکس‌ها و تصاویر موجود، چنان متراکم نیست که برای عبور کاوش‌گرها مشکلی ایجاد کند.

بخش بیرونی منظومه شمسی

سیاره‌های عظیم و ماه‌های بزرگشان در بخش بیرونی منظومه جای دارند. بلافاصله پس از کمربند سیارک‌ها، بزرگ‌ترین سیاره‌ی منظومه‌ی شمسی، یعنی مشتری، جا خوش کرده که جاذبه‌اش چنان بالاست که توانسته در طول زمان اجرامی از کمربند سیارک‌ها را از مدار خورشید منحرف کرده و در مدار خود به گردش درآورد.

فاصله از خورشید، سبب شده که سیاره‌های بیرونی نتوانند همچون خواهران اندرونی خود، شکلی جامد به خود گیرند و اغلب از بخارات آب و آمونیاک و متان تشکیل شده‌اند. این البته بدان معنی نیست که سیاره‌های بیرونی حجمی کاذب و متورم دارند. اگر خورشید را از منظومه‌ی شمسی کنار بگذاریم، بیش از ۹۹ درصد جرم آنچه که در منظومه‌ی شمسی به دور خورشید می‌گردد را همین غول‌های گازی تشکیل داده‌اند.

سیاره‌های بیرونی منظومه شمسی
سیاره‌های بیرونی منظومه شمسی ـ از پایین: مشتری، زحل، اورانوس، نپتون

پس از مشتری، سیاره‌های زحل و اورانوس و نپتون، یکی پس از دیگری، به دور خورشید می‌گردند.

منطقه‌ی فرانپتونی

در ورای مدار نپتون، در ناحیه‌ای که به همین نام خوانده می‌شود (Trans-Neptunian region)،  کمربند بیضوی کویپر، پلوتو، و چند سیاره‌ی کوتوله‌ی دیگر قرار دارند.

پلوتو روزگاری به عنوان نهمین سیاره‌ی منظومه‌ی شمسی شناخته می‌شد و بعدها با اکتشاف سیاره‌های کوتوله‌ی دیگر، همچون هائومیا، ماکی‌ماکی، و اریس و همچنین مقایسه‌ی تفاوت‌های بنیادین آن با هشت سیاره‌ی دیگر، از این دسته‌بندی خارج شد.

پلوتو، سرزمین یخ‌های اسرارآمیز

دنباله‌دارها و اجسام یخی کوچک نیز در این منطقه قرار می‌گیرند.

انتهای منظومه‌ی شمسی

برای منظومه‌ی شمسی نمی‌توان انتهایی قطعی و مرزی مشخص متصور شد. اگر تأثیر جاذبه‌ی خورشید را در نظر بگیریم، باید بدانیم این جاذبه به‌مرور کم‌تر و کم‌تر می‌شود و در یک طیف پیوسته به سمت صفر میل پیدا می‌کند. بادهای خورشیدی نیز اگرچه کاهش قابل ملاحظه‌ای می‌یابند، اما به وزش خود در طول فضای بی‌کران ادامه می‌دهند.

کاوش‌گر وویجر ۱ که در سال ۱۹۷۷ (مصادف با ۱۳۵۶ جلالی) به فضا پرتاب شد، بیش از هر ساخته‌ی دیگر بشر به مرزهای منظومه‌ی شمسی نزدیک شد، تا آنجا که خروج آن چندین بار مورد مناقشه قرار گرفت. سرانجام،  پژوهشگران در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۳ (مصادف با ۲۲ شهریور ۱۳۹۲) با مطالعه‌ی اشعه‌های کیهانی و کشف نخستین نشانه‌های بادهای بین ستاره‌ای پیرامون این فضاپیما برای نخستین بار با قاطعیت اعلام کردند که وویجر ۱ از منظومه‌ی شمسی خارج شده و اکنون تنها ساخته‌ی دست بشر است که به بیرون از منظومه‌ی ما سفر کرده و همچنان به راه خود ادامه می‌دهد.

کاوش‌گرهای وویجر: پیام‌رسان‌های صلح

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *