برترین رویدادهای ستاره‌شناسی در سال ۲۰۱۵

نوشته‌ی فیل پلیت، ستاره‌شناس، سخنران، و ستاره‌شناس آمریکایی در وبلاگ بدستاره‌شناسی

هر سال که می‌گذرد، با مأموریت‌های تازه و تصاویر حیرت‌انگیز و دانش‌ورزی‌های فوق‌العاده،  گام‌های بزرگ و مهمی در راه فضا  و ستاره‌شناسی برداشته می‌شود. سال ۲۰۱۵ نیز از این قاعده مستثنی نبود.

مهم‌ترین رویدادهای فضایی سال ۲۰۱۵، به دانش سیاره‌شناسی اختصاص داشت.  فضاپیمای  افق‌های نو (نیوهورایزنز) پس از سفری ده ساله، به مرزهای پلوتو رسید و در کنار آن پرواز کرد و نخستین تصاویر نزدیک از این دنیای کوچک و یخ‌زده را در تاریخ حیات بشر به ارمغان آورد. معلوم شد که پلوتو دنیایی است کاملا متنوع، با دشت‌هایی مسطح از نیتروژن منجمد و کوه‌های بلندی از آب یخ‌زده به ارتفاع رشته‌کوه‌های راکی در روی زمین و زمین‌هایی وپر از چاله‌های شگفت‌انگیزی که در اثر تبخیر یخ ایجاد شده‌اند. حتی زمین مسطح بزرگی هم به شکل یک قلب در آنجا دیده شد.

مقایسه‌ی اندازه‌ی پلوتو و ماه آن، شارون
مقایسه‌ی اندازه‌ی پلوتو و ماه آن، شارون

ماه بزرگ پلوتو، شارون نیز داستانی دارد. به نظر می‌رسد کسی این کره را به دو نیم تقسیم کرده و سپس دوباره به هم چسبانده باشد. نیم‌کره‌ی جنوبی مسطح است و نیم‌کره‌ی شمالی ناهموار. نزدیک نیم‌کره‌ی شمالی لکه‌ی ناهمگون بزرگی به رنگ قرمز تیره به چشم می‌خورد که موردور نامیده شده است. این تغییر رنگ، ممکن است ناشی از مواد شیمیایی‌ای باشد که از جو رقیق پلوتو نشت کرده و بر سطح شارون باریده است.

تکه‌ای از پلوتو (بررسی یکی از عکس‌های موزاییکی سطح پلوتو، از همین نویسنده)

از جو پلوتو سخن گفتیم. بله. پلوتو برای خودش جوی دارد و اگرچه بسیار نازک است، اما همچون زمین ما، بیش از هر چیز، از نیتروژن تشکیل شده است. این جو آن‌قدر هست که نور خورشید را پراکنده سازد و این بدان معنی است که اگر بر سطح پلوتو بایستید، آسمان را آبی رنگ می‌بینید! ولی نگران کرم ضد آفتاب نباشید. از فاصله‌ی پنج میلیارد کیلومتری بیشتر احتمال سرمازدگی وجود دارد تا آفتاب‌سوختگی.

در سال ۲۰۱۵، کاوش‌گر بامداد (فضاپیمای دان)، به سرس، بزرگ‌ترین جرم آسمانی موجود در کمربند سیارک‌ها در میان مریخ و مشتری رسید و فوراً معمایی را پیش چشمان ما گشود. بیش از صد نقطه‌ی روشن روی سطح سرس دیده شد و یک جفت از آن‌ها درست در وسط دهانه‌ای بزرگ قرار داشتند و توجه‌ها را به سوی خود جلب می‌کردند.

طبق معمول گمانه‌زنی‌ها اینترنت را فراگرفت و از ذرات یخ شروع شد و طبیعتاً به نشانه‌ی وجود آدم‌های فضایی رسید. ولی بررسی بیشتر لکه‌ها نشان دادند که این‌ها باقی‌مانده‌ی ذرات نمکی هستند که همراه یخ از سطوح داخلی سرس بالا آمده‌اند. انتظار چنین پدیده‌ای در محیطی بدون هوا نمی‌رفت و همین نشان داد که منظومه‌ی شمسی هنوز هم ناشناخته‌های بسیاری برای ما دارد.

لکه‌ی روشن روی سرس
لکه‌ی روشن روی سرس

دنباله‌دارها هم در این سال خبرساز بودند. فضاپیمای رزتا  در سال ۲۰۱۴ وارد مدار دنباله‌دار ۶۷پی / چوریوموف-گراسیمنکو شد ولی برای دریافت عکس‌های باکیفیت مجبور شدیم تا ژانویه ۲۰۱۵ شکیبا باشیم. این عکس‌ها مناظری خارق‌العاده از صخره‌های دندانه‌دار و شکاف‌های عمیق و گودال‌های تخلیه‌ی گاز را پیش چشمان ما گشود. مطالعه بر روی لایه‌های این دنباله‌دار نشان داد که چرا این جرم کوچک شبیه اردک پلاستیکی از آب درآمده است. در واقع ۶۷پی از دو دنباله‌دار جداگانه تشکیل شده که زمانی مثل دو گلوله‌ی برفی به هم برخورد کرده و شمایل عجیب و غریب ناهموار و ناهمگونی که می‌بینیم را شکل داده‌اند.

۶۷پی وقتی برای دانشمندان جالب‌تر شد که سیگنال‌هایی از روبات کاوش‌گر فیله دریافت شد. این کاوش‌گر را به سوی ۶۷پی روانه کرده بودند تا روی آن فرود بیاید، ولی در عوض روی آن سقوط کرد و تصور می‌شد که از دست رفته باشد. فیله در گوشه‌ای از ۶۷پی آرمید و برای ماه‌ها ساکت بود تا این که ناگهان در ماه ژوئن بیدار شد. سیگنال‌ها قطع و وصل می‌شدند اما امیدی را در دل دانشمندان زنده کردند که شاید بتوان ارتباط با این کاوش‌گر را احیا کرد و اطلاعات تازه‌ای از دنباله‌دار میزبانش یافت.

پی۶۷ اردکی، همانی است که ستاره‌شناسی را جذاب می‌کند
پی۶۷ اردکی، همانی است که ستاره‌شناسی را جذاب می‌کند
خداحافظی با فیله، مسافر دنباله‌دار

با کمال شگفتی، همان اندازه که اتفاق‌هایی که افتاده‌اند جذاب هستند، اتفاق‌هایی که نیافتاده‌اند هم جالبند!

رصدخانه‌ی فضایی کپلر (که به طور تخصصی برای کشف سیاره‌های مشابه زمین ساخته و پرتاب شد ـ م.)، ۱۵۰ هزار ستاره  را تحت پایش مستمر دارد و هنگامی که سیاره‌ای مشکوک از جلوی آن‌ها عبور می‌کند، به دنبال نشانه‌هایی از تغییر در روشنایی آن‌ها می‌گردد.

یکی از این ستاره‌ها با نام KIC-8462852 رفتارهای خیلی عجیبی از خود نشان می‌داد. به جای این که همچون همه‌ی مواردی که سیاره‌ای در حال عبور از جلوی ستاره‌ای است، تنها یک لکه‌ی تیره در روشنایی این ستاره ایجاد شود، صدها لکه‌ی تیره دیده شد. به نظر می‌رسید این لکه‌ها به صورت تصادفی از راه می‌رسیدند و بعضی از آن ها مانع عبور حجم شگفت‌انگیز بیست درصدی از نور می‌شدند. هیچ سیاره‌ای چنین توانی ندارد! پس باعث و بانی این ماجرا چه بود؟

خیلی شدید به حرف این آقا مشکوکم
خیلی شدید به حرف این آقا مشکوکم

یک احتمال بسیار بسیار دور این بود که تمدن فضایی پیشرفته‌ای داشت بناهای عظیمی در اطراف آن ستاره احداث می‌کرد.

اکنون ستاره‌شناسان توضیحات فراوانی درباره این پدیده ارائه کرده‌اند، ولی هیچ‌کدام درست و کامل به نظر نمی‌رسد و بررسی ادعای وجود آدم فضایی ها هم زیاد مشکل نبود. پس چرا امتحان نکنیم؟ چندین و چند تلسکوپ به روش‌های مخلتف به کار گرفته شدند تا ببینیم آیا واقعاً فضایی‌ها در حال ارسال علائمی به سوی ما بودند یا نه. ولی خبری نبود.

محتمل‌ترین توضیحی که برای این پدیده می‌توان یافت، این است که دنباله‌دار بزرگی منفجر شده و میلیون‌ها تکه‌ی کوچک و ابرهای گازی عظیم، نور ستاره‌ی مورد نظر را در همان لحظه که ما نگاهش می‌کردیم، مسدود کرده باشند.

این پدیده هنوز جذاب است، هرچند که بخش کوچکی از من امیدوار است باز هم احتمال فرکانس‌هایی که از آدم فضایی‌ها ارسال می‌شوند، وجود داشته باشند.

رویداد دیگری که در سال ۲۰۱۵ اتفاق نیافتاد، این بود که مارک واتنی روی مریخ گیر نیافتاد. یا شاید بهتر است بگویم اتفاق افتاد، ولی فقط در فیلم پرفروش مریخی! با وجودی که این یک فیلم علمی تخیلی بود، بخش‌های زیادی از آن واقعاً بر پایه‌ی آنچه ما درباره‌ی مریخ می‌دانیم ساخته شده بود. ناسا در تهیه و تبلیغ این فیلم نقش بزرگی داشت و درست به همین علت بود که تکنولوژی به تصویر کشیده شده در فیلم، این اندازه آشنا و ملموس بود.

من می‌توانم به جزئیات بی‌اهمیت فیلم گیر بدهم ـ که البته این کار را هم کرده‌ام ـ ولی نمی‌توانم در مورد موضوع کلی فیلم بحث کنم؛ این که علم و انسان متخصص می‌توانند بر بسیاری از موانع زندگی غالب شوند، حتی اگر این مانع صد میلیون کیلومتر فضای خالی باشد.

راکت‌ها هم سال جالبی داشتند. شرکت Blue Origin که متعلق به جف بزوس، مالک سایت آمازون است،‌ یک موشک زیرمداری بدون سرنشین را با موفقیت به فضا فرستاد و سپس آن را بازگرداند و به صورت عمودی روی زمین فرود آورد که این، یک قدم موفق در مسیر پروازهای آینده است.

space-x در حال ساخت تاریخ
space-x در حال ساخت تاریخ

سال ۲۰۱۵، برای شرکت خصوصی spaceX هم فراز و فرودهای نسبتاً بزرگی داشت. در ماه ژوئن، تلاش برای پرتاب یه فالکون ۹ که حامل تدارکات برای ایستگاه فضایی بین‌المللی بود، به فاجعه ختم شد. یک تیرک لق در درون موشک، باعث انفجار یکی از تانک‌های هلیوم مایع شد و در نتیجه، کل عملیات از دست رفت. با  وجود این رویداد، spaceX از ناسا دستور گرفت تا در سال ۲۰۱۷، فضانوردان را به فضا بفرستد. spaceX  از پای ننشست و در ماه دسامبر، وقتی که تقویت‌کننده‌ی یک فالکون ۹ را پس از کمک برای فرستادن تعدادی ماهواره به فضا، با موفقیت در کیپ کاناورال فرود آورد، سرانجام تاریخ‌ساز شد. تقویت‌کننده‌ی مرحله‌ی اول، در یک عملیات بدون نقص به صورت عمودی فرود آمد که امید است این فن‌آوری، راهی به دست‌یابی کم‌هزینه‌تر و مطمئن‌تر به فضا بگشاید.

ایلان ماسک، مدیر پرآوازه‌ی spaceX هم خبر اول بسیاری از روزنامه‌ها شد. او گفت که تصمیم دارد قطب‌های مریخ را مورد اصابت موشک اتمی قرار دهد تا اتمسفر ضخیم‌تری دور سیاره تشکیل شود و مقدمه‌ای برای مهاجرت به مریخ شود. شخصاً شک دارم که این کار شدنی باشد، ولی نمی‌توان انکار کرد که او آدمی نیست که به افکار کوچک بسنده کند.

ایلان ماسک و نمایش پیروزمندانه‌ی یک شکست

آقای ماسک در یک چیز دیگر هم خبرساز شد که سوءتفاهم چندین دهه را برطرف کرد: معلوم شد که اسپرینگفیلد، شهر سیمپسون‌ها، اصلاً در آمریکا نیست! در قسمتی از این کارتون فوق‌العاده که الون ماسک را مطرح می‌کرد، او را در حالی نشان داد که بعد از شام، از پنجره به بیرون نگاه می‌کند و هلال ماه را می‌بیند. ولی هلال ماه به سمت اشتباه بود! و این تنها وقتی امکان‌پذیر است که اسپرینگفیلد در نیم‌کره‌ی جنوبی زمین باشد و به این ترتیب مشخص می‌شود برای ۲۶ سال، اطلاعات دروغ از تلویزیون پخش شده است! مگر این که الون ماسک توانسته باشد به طریقی زمین را وارونه کند، که من این کار را ورای قدرتش نمی‌بینم!

دست از خیال‌بافی بردار آقای ماسک!
دست از خیال‌بافی بردار آقای ماسک!
کهکشان آنلاین، این نوشته را از وبلاگ شخصی نویسنده با عنوان «بدستاره‌شناسی» ترجمه کرده است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *